محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
39
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
مفيد ومضر سفل ومصلحش غياب وسيستان ومصلح قبض لازم عصر أو روغن بادام وقند وترنجبين وقدر شربتش از جرم أو تا پانزده درهم واز مطبوخات ومفتوح از هفت درهم تا ده درهم وبداش در غير اسهال پوست أنار وگويند عفص بدل اوست واز خواص مجربه اوست سرعت گداختن معادن خصوصا حديد را اهليلج هندى واسود نيز نامند وبه فارسي اهليله سياه است وأو بيدانه وبه قدر مويز سياه وصلب است در دويم خشك ودر وسط أول سرد ومسهل سودا ومنقى خون وروح از خلط سود اوى وجهة بواسير وتقويه احشا ودرد سپرز ورطوبة معده وجذام وبو دادهء أو جهة اسهال مفيد ونگاهداشتن أو هميشه در دهان باعث سياهى موى وتقوية آن وتقوية لثه بغايت مؤثر وگويند مضر جگر است ومصلحش عسل وقدر شربيت از جرمش تا دو مثقال ودر مطبوخ نتا هفت مثقال وبدلش هليله كابلى ودر قبض نصف وزنش عفص وخمس أو تخم مورد است اهليلج كابلى بهترين أو باليده وسياه مايل زردى است در برودت معتدل ودر أول خشك وبعضي أو را هليله سياهرا گرم باعتدال مىدانند ومسهل بلغم وسودا وصفراى مخلوط با خلاط ومدر بول وبهترين اقسام بليله است ودر افعال قوىتر از هليلهء زرد وسياه ومجموع خواص در هليلهء زرد مذكور شد وگويند چون يك سال هر روز يك عدد را تناول نمايند موى سفيد نشود وبعضي اين خاصيت را مخصوص هليلهء هندى وبعضي مخصوص هليله پرودهء كابلى دانستهاند وبالخاصية جهة دفع ضرر آبها وبسيار خوردن آب نافع ودانه هليله مذربولست وذرو رتخم محرق أو جهة قطع خون بواسير ونزف الدم اعضأ وتقوية دندان ولثه مجرب وقدر شربت از جرمش تا سه مثقال ودر مطبوخ تا هفت مثقال وبدلش هليله سياه است ودر مرباى أو كه زيادة از يك سال بر أو نگذشته باشد مقوى معده ودماغ ومفتح شدهء بلغمى ومقوى جگر وحواس است اهليلج جينى ازصنف كابلى است وزرد مايل به سبزى ووسياهى وكوچك ودرشت دانه وكم گوشت ومايل بتدوير وضعيف الفعل به حدى كه با وجود ساير اهليجات استعمال نبايد نمود اهال از جملهء اغذيه است وآن مرق گوشت وبقول مطبوخه است كه صاف كرده بياشامند وبعضير اترشى در حين طبخ داخل كنند وخواص أو تابع نوع بقول وأمثال آنست اهليم بهندى حرمست اهمونيون بيونانى اسفيداج است ايمار انوطالى بيونانى بمعنى عشبهء مكرمة مقدسه است ودر مصر زيتونته باشد نباتيست زيادة برزرعى وشاخهاش پركره وساقش باريك وبرگش از هم متفرق واز برگ بلوط باريكتر وكوچكتر وأطراف أو پرزوايد وبيخش دراز وباريك وگلش زرد وچون بر صفحهء مس اين گياه را طرح كنند به رنگ نقره گردد بلاعوض در آخر دويم گرم وخشك وگويند معتدل است وبيخش دراز وباريك وگلش زرد وچون بر صفحهء مس اين گياه را طرح كنند به رنگ نقره گردد بلا غوص در آخر دويم گرم وخشك وگويند معتدل است مجفف ومفتح وجهة تحليل رياح ودرد دهان وبثور آن دلهاه واستسقاء وبا شراب جهة يرقان وسپرز وبخورش مقسط جنين وضماد وشرب برگ وبيخ أو جهة نهش هوام وطلاى برگش جهة أو رام حاره وقروح وآشاميدن كره أسفل جهة تب يومى وكره ثاني جهة تب بلغمى وكره ثالث جهة غب ورابع جهة ربع گويند گويند مجربست وتعليق اين نباترا أهل روم وفرنگ موجب اكرام واغراز دانستهاند وقدر شربتش از يك مثقال تا دو مثقال ومضر سفل ومصلحش كثيرا ايذا اريذا بيونانى نباتيست برگش شبيه به برگ آسن برى وأصل برگ چترى طويلى شبيه بخيوط تاك انگور رسته وشكوفهء آن بر سر آن خيوط مىباشد وطعمش بسيار قابض در دويم سرد ودر سيم خشك وقاطع نزف الدم واسهال وقروح امعأ وحابس حيض وبيخش سرد وتر وقابض تر وقاطع نزف الدم همهء اعضأ در همه وقت وقدر شربتش تا دو مثقال است ايديغون يوناني وبمعنى هنديست وآنچيزيست شبيه بصمغ كه بر صدف فرفير جمعشده خشك كردد ورنگش مثل سرمه ومستم صباغانست مبرد وبا تحليل وجهة جار وقروح عين نافعست ايريغارون بيونانى بمعنى الشيخ في الربيع است وآن نباتيست ساقش قريب بزرعى مايل به سرخى وبرگش شبيه به برگ تره تيزك وبسيار كوچكتر از آن وگلش مايل به بنفشى وانبوه ودر بو شبيه به سيب ودر وسط گلش چيزى به باريكى موى رستهء راست غير منحنى ودر بهار سفيد مىشود ومنبتش شهرهاى خراب وزمين شوره زار است ودر بيخ أو نفعي نيست وبسيار سرد وبا اندك تحليل وخوردن تازهء أو در حال مورث خناق ودر فعل مثل فطر وضمادش جهة ورم خصيه ومعده وبا كندر جهة جراحت عصب وساير أعضاء نافع است ايرسا بيونانى بمعنى قوس قزح ومراد از اوبيخ سوسن كبود بريست چه سوسن كبود را رنگش مركب از سفيدى وزردى وبنفشى است وبيخ سوسن كبود برى وجبلى پهن ودرازتر وبه قدر انگشتى وپركره است در دويم گرم وخشك أو كمتر وملطف ومسخن ومسهل ماء اصفر وبلغم غليظ ومزهء صفرأ وجهة سينه وشش ومغص ودرد جگر وسپرز ولرز كه از برودت باشد وضيق النفس وربو وأعياد احتباس حيض واستسقاء ويرقان وبواسير وعرق النساء وامراض رحم وبا سركه جهة گزيدن هوام ورم وسدهء سپرز وبا شراب جهة پاره شدن عضل وبيشراب جهة بوى حمر چون مضغ كنند وضمادش كه پخته كنند جهة درد رحم وصلابت وانضام فم رحم وأو رام صلبه ومزمنه وخنازير وبا سركه جهة درد سر وبا دو چندان أو خربق سفيد جهة گلف وفرزجه اش با عسل جهة اخراج جنين وذر ورش جهة رويانيدن گوشت بر استخوان والتيام زخمهاى غايره وبدبوئى ناسور وبا عسل جهة پاك كردن چرك زخمها وجلوس در طبيخش جهة صلابت مقعد ورحم وامراض باردهء آن وقطور طبيخ أو يا سركه جهة نزلات ودوى گوش ومضمضهء أو جهة درد دندان امتلائى وروغن أو جهة گوشدن أفواه عروق بواسير وآشاميدن أو جهة رفع سميت فطر وبيخ وكشنير